Milyondan Fazla İnsanı Etkileyen Tıbbın Büyük Gizemlerinden Biri: Ensefalit Lethargica

1916’da dünya savaşın gölgesinde sarsılırken, bu kez daha sessiz ama aynı ölçüde ürpertici bir tablo ortaya çıktı: İnsanlar bir anda derin bir uykuya dalıyor, bazıları ise bir daha “gerçekten” uyanamıyordu. Tarihe Ensefalit Lethargica (letarjik ensefalit) olarak geçen bu esrarengiz hastalık, yıllar boyunca milyonlarca hayatı etkileyen bir salgına dönüştü.

Ensefalit Lethargica Nedir?

Ensefalit Lethargica, 20. yüzyılın başlarında görülen ve özellikle uyku hali, bilinç değişiklikleri ve nörolojik bozulmalar ile anılan gizemli bir hastalık olarak kayıtlara geçti. 1916 ile 1930’lu yıllar arasında dünyanın farklı bölgelerinde vakalar bildirildi; hastalık hem ölümcül seyredebiliyor hem de hayatta kalanlarda uzun dönemli etkiler bırakabiliyordu.

Salgın Nasıl Başladı ve Ne Kadar Yaygınlaştı?

Hastalık, 1916’dan itibaren dalga dalga yayılırken, kısa sürede küresel bir sağlık bilmecesine dönüştü. Dönemin kayıtları; çok sayıda insanın etkilendiğini, önemli bir kısmının hayatını kaybettiğini, hayatta kalanların ise yıllar sonra bile ağır sonuçlarla yaşadığını gösteriyor.

Bu dönemi asıl ürkütücü kılan şey, hastalığın “gürültüsüz” ilerlemesiydi: Ne savaşın patırtısı ne de büyük salgınların panik havası… Sadece yavaşça kapanan göz kapakları ve uzayan sessizlik.

Belirtiler: Masum Başlayıp Karanlığa Dönen Süreç

Ensefalit Lethargica çoğu kişide ilk etapta sıradan şikâyetlerle kendini gösterebiliyordu.

Erken Dönem Belirtiler

• Boğaz ağrısı

• Ateş

• Baş ağrısı

• Halsizlik ve bitkinlik

İlerleyen Dönemde Ortaya Çıkanlar

• Gözlerde kayma ve odaklanma sorunları

• Göz kapaklarında düşme

• Karşı konulmaz uyku hali

• Ani bilinç kayıpları

Bazı hastalar yemek yerken ya da konuşurken bir anda “kopuyor”, haftalarca hatta aylarca süren derin bir uykuya benzer tabloya giriyordu.

Uyananlar Bile Aynı Kişi Olmadı

Hastalığın en çarpıcı yönlerinden biri, hayatta kalanların bir kısmında yıllar içinde gelişen ağır nörolojik etkilerdi.

Parkinson Benzeri Tablo

Bir grup hastada zamanla Parkinson’a benzeyen belirtiler görüldü:

• Kaslarda sertlik

• Donuk mimikler

• Hareketlerde yavaşlama

• Bedenin “heykel gibi” hareketsizleşmesi

Bu kişiler, çoğu zaman zihinsel olarak farkında olsalar bile, dış dünyayla bağ kurmakta zorlanıyordu. Bazı hekimler onları “canlı heykeller” diye anarken, nörolog Oliver Sacks bu hastaları çarpıcı metaforlarla tanımlayarak konuyu daha görünür hâle getirmişti.

Çocuklarda Görülen Davranışsal Değişimler

En karanlık sayfalardan biri de, çocuk yaşta hastalığı geçiren bazı kişilerde ortaya çıkan kişilik ve davranış değişimleriydi. Yıllar içinde;

• dürtü kontrol sorunları,

• öfke patlamaları,

• kendine zarar verme eğilimleri
  gibi zorlu tablolar bildirilmişti.

Bu durum çoğu zaman “karakter” meselesi değil; beynin derin yapılarında yaşanan hasarın/bozulmanın sonucu olarak değerlendiriliyordu.

İspanyol Gribi ile Bağlantısı Var mıydı?

Ensefalit Lethargica’nın ortaya çıktığı dönem, İspanyol gribiyle neredeyse çakıştığı için uzun süre iki hastalık arasında bağlantı olabileceği düşünüldü. Ancak yıllar boyunca yapılan araştırmalara rağmen kesin bir neden ortaya konamadı.

Olası Açıklamalar Nelerdi?

• Otoimmün bir tetiklenme ihtimali

• Viral veya bakteriyel bir etken olasılığı

• Birden fazla faktörün bir araya gelmesi

Yani soru hep aynı kaldı: Bu hastalık neden geldi? Bilim insanları kadar ürkütücü ikinci soru ise şuydu: Neden gitti?

Bir Gizem Gibi Sönmesi: Nasıl Kayboldu?

1920’lerin ortalarından itibaren vakaların azaldığı, 1930’lara gelindiğinde ise salgının büyük ölçüde sönümlendiği kaydedildi. O tarihten sonra yalnızca seyrek ve münferit vakalar gündeme geldi. Hastalığın kayboluşu, en az ortaya çıkışı kadar açıklanamaz göründü.

“Uyanışlar” ve L-Dopa Deneyi

1990 yapımı “Awakenings (Uyanışlar)” filmi, letarjik ensefalitin trajik hikâyesini yeniden gündeme taşıdı. Parkinson tedavisinde kullanılan L-Dopa, bazı hastalarda kısa süreli “uyanma” etkisi yaratmıştı: konuşmuş, gülmüş, hareket edebilmişlerdi.

Ancak bu tablo çoğu kişide kalıcı olmadı; yan etkiler ve dalgalanmalarla birlikte, o kapı yeniden kapanmıştı.

Sıkça Sorulan Sorular

Ensefalit Lethargica günümüzde var mı?

Günümüzde yaygın bir salgın şeklinde görülmüyor. Tarihsel salgından sonra yalnızca seyrek, münferit vakalar rapor edildiği belirtilir.

Ensefalit Lethargica’nın nedeni kesin olarak bulundu mu?

Hayır. Viral, bakteriyel veya otoimmün tetiklenme gibi ihtimaller tartışılsa da kesin neden netleşmiş değil.

Hastalık en çok hangi belirtiyle biliniyor?

En belirgin özelliği; ilerleyici biçimde artan aşırı uyku hali ve bilinç değişiklikleriyle anılmasıdır.

“Uyanışlar” filmindeki olaylar gerçek mi?

Film, Oliver Sacks’ın klinik gözlemlerinden ilham alan bir hikâyeyi temel alır. L-Dopa’nın bazı hastalarda geçici iyileşmeler sağladığı dönemler tıbbi anlatılarda yer alır.

Sonuç

Aradan yüz yılı aşkın zaman geçti; beyin araştırmaları ilerledi, genetik ve nörobilim büyük sıçramalar yaptı. Yine de Ensefalit Lethargica, tıbbın en büyük gizemlerinden biri olarak anılmaya devam ediyor. Bir dönem dünya, “uyuyup da dönemeyen” insanlarla doluydu. Belki de en sarsıcı gerçek şuydu: Onlar uyumuyordu… sadece dünyaya ulaşamıyorlardı.